طرح تورم صفر، قدمی مؤثر برای حفظ قدرت خرید مردم در شرایط جنگی
به گزارش مسیرساز، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با تکیه بر لزوم حمایت معیشتی در وضعیت جنگی اظهار داشت: کنترل قیمت کالاهای اساسی و تضمین تداوم عرضه، اهمیت بالای ی در حفظ تاب آوری اجتماعی و آرامش روانی جامعه دارد.
خبرگزاری مهر- گروه جامعه:
برای تحلیل منازعه دامنه دار میان ایران و ایالات متحده، نبرد تنها در ابعاد نظامی و امنیتی خلاصه نمی شود؛ بلکه نوک پیکان فشارها مستقیماً مفهوم کلیدی «تاب آوری اجتماعی» و معیشت عمومی را نشانه رفته است. در شرایطی که برخی تحلیل گران تلاش دارند تحریمها و تکانه های ارزی را صرفا متغیری بیرونی یا ابزاری برای فشار اقتصادی یک طرفه نشان دهند، بررسی شواهد تاریخی و معادلات روز حکایت کننده از آنست که مواجهه فعلی به یک زورآزمایی تمام عیار در ساحت های اقتصادی، روایتی و اجتماعی تبدیل گشته است. در چنین وضعیتی، سیاستهای حمایتی نظیر «طرح تورم صفر» که اخیراً از جانب شهرداری تهران عنوان شده، از منظر جامعه شناسی سیاسی و اقتصاد جنگی نیازمند بازخوانی است.
برای واکاوی ریشه های تاریخی این هماوردی، ارزیابی وضعیت موازنه در وضعیت معروف به جنگ تحمیلی سوم، بررسی تجارب جهانی مهار تورم در وضعیت اضطراری (از دفاع مقدس تا جنگ جهانی دوم در آمریکا و انگلیس) و بررسی بایسته های اجرائی طرح تورم صفر، با علی انتظاری عضو هیأت علمی جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبایی به گفت و گو نشسته ایم. مشروح این مصاحبه را در ادامه می خوانید:
به عنوان سرآغاز بحث، اگر مروری بر پیشینه منازعه ایران و آمریکا بیندازیم، این هماوردی از چه زمانی شکل گرفت و محاسبات اولیه واشنگتن نسبت به انقلاب اسلامی بر چه پایه ای استوار بود؟
هماوردی با آمریکا حدودا از همان اوان انقلاب اسلامی شروع شد. آمریکایی ها ابتدا امیدوار بودند که علیرغم وقوع انقلاب ۵۷، بتوانند از راه سازوکارها و گروههای میانه رو نظیر جبهه ملی و نهضت آزادی بر اوضاع مسلط شوند و حتی شرایطی مطلوب تر از دوران پهلوی دوم را در تسلط بر ذخایر کشور رقم بزنند؛ شرایطی که می توانست با فعال سازی گسل های قومیتی گوناگون، حتی به تجزیه ایران نیز ختم شود. در عین حال، رویدادهایی چون تسخیر سفارت آمریکا، سقوط دولت سوداگر و عزل ابوالحسن بنی صدر نشان داد که مدیریت اوضاع جامعه بعد از انقلاب به این سادگی ها برای واشنگتن میسر نیست. شواهد تاریخی مختلف مؤید همین صورتبندی است.
این رویکرد در ساختار حاکمیتی و تصمیم گیری خود ایالات متحده چه طور بازتاب یافت؟ گزارش ها و اعترافات مقامات وقت آمریکا چه چیزی را نشان می دهند؟
شواهد گویایی در این مورد وجود دارد. بطور مثال، جیمی کارتر رئیس جمهوری وقت آمریکا در جواب خبرنگار ای بی سی نیوز که علت تغییر موضع سریع او را در قبال تحولات انقلاب پرسیده بود، صراحتاً اظهار داشت که موضع گیری هایش مبنی بر تحلیل های سازمان سیا شکل گرفته است. در حقیقت برآورد سیا موجب شد کارتر در یک بازه زمانی شش ماهه، از حمایت محمدرضا پهلوی به پشتیبانی از بختیار و سپس پشتیبانی از دولت سوداگر شیفت کند. واشنگتن امیدوار بود با تأکید بر دولت میانه رو و غرب گرای سوداگر و حضور نیروهای نهضت آزادی در مناصب کلیدی، مقاصد خویش را پیش ببرد. امتداد همین سوءنیت ها بعدها در دوره ریاست جمهوری بنی صدر و فعالیتهای سازمان مجاهدین خلق نیز آشکار شد.
پس از ماجرای تسخیر سفارت در آبان ۱۳۵۸ (نوامبر ۱۹۷۹)، انتقادات خیلی شدیدی در کنگره آمریکا ضد کارتر شکل گرفت. منتقدان معتقد بودند دولت کارتر فریب مواضع قبل از انقلاب آیت ا... خمینی و اطرافیان ایشان در نوفل لوشاتو (به ویژه چهره هایی نظیر ابراهیم یزدی، ابوالحسن بنی صدر و صادق قطب زاده) را خورده است. در ادبیات رسانه ای و پارلمانی آن زمان، واژه هایی چون Hoodwinked (چشم بسته شدن/فریب خوردن)، Outfoxed (دست به سر شدن با زیرکی)، Bamboozled یا Duped مکرراً به کار می رفت که همگی بر کلک خوردن کارتر دلالت داشت. آنها مدعی بودند تصور کاخ سفید این بوده که با نخست وزیری مهدی بازرگان، حکومتی دموکراتیک، مذهبی، میانه رو و ضدکمونیست مستقر می شود که به آمریکا در مهار شوروی و چین کمک خواهد نمود. چهره های سرشناسی مانند سناتور هاوارد بیکر، سناتور هنری جکسون، سناتور جسی هلمز و سناتور رابرت برد در روزنامه هایی مانند لس آنجلس تایمز و نیویورک تایمز مواضع تندی ضد خروج پدیده جدید ایران از کنترل آمریکا اتخاذ کردند.
واکنش عملی آمریکا بعد از این غافلگیری چه بود و چالش های اقتصادی بعدی کشور چه سهمی از این دشمنی و چه سهمی از مسایل ساختاری داخلی داشت؟
شکست محاسباتی آمریکا موجب شد تقابل همه جانبه فوراً شروع شود؛ طرح ریزی کودتاهایی نظیر کودتای نوژه، کشف اسناد جاسوسی در لانه جاسوسی، تهاجم نظامی طبس، شروع تحریم های اقتصادی و در نهایت چراغ سبز به صدام برای حمله به ایران، نمونه های آشکار این خصومت از همان سالیان نخست است.
خاطرم هست در سال ۱۳۷۵ برای یک سخنرانی در رابطه با وضعیت مطبوعات ایران به لاهور پاکستان رفته بودم. یک خبرنگار پاکستانی حین طرح سؤال، با مردم ایران به خاطر تحریم های آمریکا ابراز همدردی کرد. من از او پرسیدم: «چرا با وجود این که پاکستان رابطه خیلی مطلوبی با آمریکا دارد و حتی میزبان پایگاه های نظامی آنست، وضعیت اقتصادی و اجتماعی تا این اندازه وخیمی دارد؟» نکته این بود که ملت ایران هزینه استقلال و ایستادگی در مقابل زیاده خواهی را می دهد، اما وضعیت اسف بار کشوری مانند پاکستان نشان داده است همراهی با آمریکا نیز لزوماً رفاه نمی آورد.
به مرور زمان، رویارویی دولت آمریکا وارد فاز مستقیم با ملت شد. اقدامات ایذایی اقتصادی از راه متحدانی نظیر امارات و پیگیری سیاستهای ناقص نئولیبرالی توسط برخی دولت ها، کاهش ارزش پول ملی و تورم را رقم زد. البته نباید گرفتار تحلیل تک عاملی شد؛ هرچند تقابل با آمریکا مؤثر بوده، اما ساختار بیمار اقتصادی، خطاهای سیاست گذاری، رفتارهای نامتعارف بانکها و فاصله گرفتن از اصول اقتصاد مقاومتی سهم به سزایی در بروز این شرایط داشته اند.
شما به تعبیر «جنگ تحمیلی سوم» اشاره کرده اید. در این مقطع جدید، نشانگاه اصلی دشمن چیست و توازن قوا را به چه صورت ارزیابی می کنید؟
در جنگ تحمیلی سوم، ساحت های هماوردی ابعاد گوناگونی پیدا کرده است. نشانگاه اصلی صرفا انهدام تجهیزات و پایگاه های نظامی نیست، بلکه هدف بنیادین، ضربه زدن به «تاب آوری اجتماعی» مردم است. نبرد میان ایران و آمریکا در جریان است و با وجود تفاوت فراوان در ارقام بودجه و توان ظاهری نظامی-اقتصادی، وضعیت درست شبیه یک تشک کشتی است که دو هماورد به شکل نسبتاً برابر پنجه در پنجه افکنده اند تا میزان تحمل یکدیگر را تحلیل ببرند.
آمریکا، دولت های اروپائی و شرکای عرب منطقه تلاش نموده اند از معبر فشار اقتصادی، تورم و پمپاژ داستانهای تضعیف کننده و ناامیدکننده، جامعه را بسمت ناآرامی های خیابانی و دوقطبی سازی سوق دهند؛ وضعیتی که درست مانند اسفند ۱۴۰۴، طمع دشمن را برای تعرض مجدد برمی انگیزد. در نقطه مقابل، جمهوری اسلامی نیز با تسلط بر تنگه هرمز و مسدودسازی نسبی آن، بر شریان های اقتصاد جهانی فشار سنگینی وارد آورده است، به صورتی که خیلی از تحلیل گران غربی، تورم موجود در کشورهایشان را ناشی از ماجراجویی ظالمانه ضد ایران می دانند.
بنابراین معتقدید بر خلاف گذشته، نبرد اقتصادی یک طرفه نمانده است؟
دقیقاً. در گذشته حملات طرف آمریکایی و اسرائیلی هزینه های اقتصادی سنگینی ایجاد می کرد و پاسخ های نظامی ما گرچه خساراتی به تأسیسات نظامی وارد می کرد، اما ضربه ملموسی به اقتصاد آنها نمی زد. امروز معادله تغییر کرده است؛ فشار اقتصادی تا جایی پیش رفته که رفتار رای دهندگان در ایالات متحده را دستخوش دگرگونی کرده و موجبات نارضایتی، انفعال انتخاباتی یا گردش رای به سمت احزاب رقیب را فراهم آورده است. در اروپا نیز شاهد شورش ها و اعتراضات خیابانی ناشی از فشارهای معیشتی در فرانسه و ایتالیا بوده ایم.
تداوم انسداد نسبی در تنگه هرمز در کنار ناامنی های تنگه باب المندب می تواند اثرات مخربی برای اقتصاد بین الملل داشته باشد. افزایش قیمت نفت، گرانی محصولات پتروشیمی که اثر مستقیم بر کشاورزی جهانی دارند و تهدید سبک زندگی مصرفی در غرب، مصداق این زورآزمایی برابر است. هرچند جریان های سازش کار داخلی تلاش در کم اهمیت جلوه دادن این اهرم ها دارند، اما واقعیت های ملموس میدان گواه چیز دیگری است. دراین میان، نقطه تعیین کننده، تاب آوری اجتماعی در داخل است؛ بااینکه قسمتی از مردم تا پای جان ایستاده اند، اما توان تحمل اقشار مختلف در مقابل فشارهای اقتصادی یکسان نیست و اگر این فشارها با عملیات روانی و داستانهای مسموم رسانه ای بر اساس «مورد ستم واقع شدن» همراه شود، تاب آوری جامعه فرسایش خواهد یافت.
با توجه به لزوم حفظ تاب آوری اجتماعی، ابتکار اخیر شهرداری تهران بر اساس هدف گذاری «تورم صفر درصد در کالاهای اساسی» را از نظر اقتصادی و راهبردی چه طور ارزیابی می کنید؟
کنترل قیمتها و مداخله در بازار شاید در وضعیت عادی و طولانی مدت پیامدهایی داشته باشد یا ساز و کار های خودکنترلی اقتصاد را دستخوش چالش کند، اما شرایط زمان جنگ با شرایط عادی بطورکامل متفاوت می باشد. برای تثبیت تاب آوری اجتماعی، حتی کشورهایی با ساز و کار اقتصاد آزاد نیز در وضعیت اضطرار به کنترل های سخت گیرانه روی آورده اند.
تجربه تاریخ جنگ ها پر است از سهمیه بندی، بسته های نظارتی و کنار گذاشتن موقت بازار آزاد. در دوران هشت سال دفاع مقدس خودمان (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷)، به رغم لطمه به درآمدهای ارزی و پالایشگاه ها، سه راهبرد اساسی اعمال شد:
تشکیل ستاد بسیج اقتصادی کشور در مهر ۱۳۵۹ به دستور شهید رجایی برای کنترل قیمت و توزیع کالاهای اساسی از راه دفترچه های ارزاق و کوپن (با دلار یارانه ای ۷۰ ریالی).
پیمان سپاری و سهمیه بندی منابع ارزی با اولویت اقلام دفاعی، دارو و غذا، توأم با ممنوعیت کامل کالاهای لوکس.
قیمت گذاری تعزیراتی از راه سازمان حمایت و کانالیزه کردن توزیع از مجاری تعاونی ها، مساجد و فروشگاه های زنجیره ای دولتی (نظیر شهر و روستا و سپه).
نتیجه آن بود که با وجود رشد نقدینگی سالانه ۱۵ تا ۲۰ درصدی، تورم در اکثر سالیان جنگ مهار گشت و حتی در سال ۱۳۶۴ به ۶.۹ درصد رسید.
همین وضعیت را در آمریکا و انگلیس حین جنگ جهانی دوم دیده ایم. دولت روزولت با تأسیس «دفتر مدیریت قیمت»، برای بیشتر از ۸ میلیون کالا، خدمات و اجاره بها سقف تعیین کرد، در اوایل ۱۹۴۲ فرمان فریز عمومی قیمتها را داد و در سال ۱۹۴۳ با سیاست «خط نگهداری» دستمزدها را فریز کرد تا مانع مارپیچ تورمی شود. همین طور با انتشار اوراق قرضه و گسترش مؤدیان مالیاتی از ۴ به ۴۳ میلیون نفر، نرخ متوسط تورم سالیان ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ را به ۴.۶ درصد رساند. در بریتانیا نیز با یارانه های گسترده، جیره بندی و مالیات های کینزی، تورم ۳۰ درصدی ابتدای جنگ، در بازه ۱۹۴۱ تا پایان جنگ حدودا خنثی شد.
این اقدام شهرداری تهران از بعد روانی و سیاسی چه پیامی را در داخل و خارج مخابره می کند؟
از منظر سیاسی و رسانه ای، این طرح یک باطل السحر واقعی در مقابل عملیات روانی جریان های معاند و همراهان آن هاست. خط رسانه ای دشمن همیشه این بوده که به مردم بقبولاند مسؤلان کشور بدون اعتنا به معیشت و رفاه جامعه بر طبل جنگ می کوبند و برخی جریانات سیاسی سازش طلب نیز فقر معیشتی را حربه ای برای فشار جهت تسلیم قرار داده اند. تحقق انضمامی تورم صفر در اقلام اساسی نشان داده است تدبیر برای معیشت مردم در اوج نبرد، دغدغه اصلی تصمیم گیران است.
علاوه بر این، طرح مذکور یک تنفس حیاتی برای اقشار لطمه پذیر بشمار می رود. تکانه های ارزی و طلایی شاید برای دارندگان دارایی ها سود صوری بیاورد، اما جامعه ضعیف را عمیقاً ناامید می کند. سنجش ها نشان داده هرچه نگرانی معیشتی بالاتر برود، تاب آوری اجتماعی پایین تر می آید. از جانب دیگر، تقارن کمبودها با حس نابرابری، اثرات مخربی دارد که تثبیت قیمت مایحتاج عمومی مانع از تعمیق این شکاف می شود. از بعد روانی، اجرای این طرح مخابره کننده نوعی «آماده باش رزمی» به کل جامعه است که بستر سازگاری و تثبیت سبک زندگی متناسب با شرایط جنگی را فراهم می آورد.
برای آنکه سیاست تورم صفر به نتایج مطلوب خود برسد و از آفت های احتمالی مصون بماند، چه الزامات و ملاحظاتی باید مدنظر قرار گیرد؟
هر سیاست حمایتی در عصر نبرد باید هفت ملاحظه اساسی را در ساختار اجرائی خود لحاظ کند:
پیوست رسانه ای دقیق: باتوجه به عملکرد جنگ افزاری شبکه های فارسی زبان معاند نظیر ایران اینترنشنال در سیاه نمایی و تضعیف سرمایه اجتماعی، ابعاد طرح باید شفاف برای عموم تبیین شود تا زمینه سوءبرداشت یا شایعه سازی شکل نگیرد.
قرارگیری در زنجیره کلی اقتصاد: اقدامات یک سویه کافی نیست؛ تا آن زمان که نظام بانکی به جای تزریق نقدینگی به تولید جنگی، بسمت معاملات سفته بازانه در بازار طلا و ارز، اعطای وام های ترجیحی مسکن به پرسنل خود یا تزریق به بنگاه های مخرب برود، بار تورم خنثی نخواهد شد.
به کارگیری ظرفیتهای محلی و مشارکت مردمی: هسته های محلی توانایی بالایی در شناسایی اقشار کم بضاعت دارند و لازم است ساختار یکپارچه شهری با شبکه های امدادی و ظرفیتهای خودجوش پیوند بخورد.
تثبیت روحیه قناعت از کانال مداخله مستقیم مردم: تجربه تجمعات شبانه و مشارکت های عینی شهری زمینه ساز درک بهتر مقتضیات جنگ و مهار عطش مصرف گرایی است.
عرضه کالاهای حراجی و نزدیک به انقضا در مناطق محروم: میتوان مانند قوانین مسئولیت اجتماعی و معافیت های مالیاتی در کشورهایی چون فرانسه، بستری فراهم نمود تا کارخانجات و توزیع کنندگان اقلام با تاریخ مصرف نزدیک را با تخفیفات جدی در محلات کم برخوردار توزیع کنند.
جلوگیری از تشکیل پدیده «هراس قحطی»: کمبود حتی موقتیِ یک قلم کالا در ویترین ها، موجی از هجوم عمومی برای احتکار خانگی ایجاد می کند؛ بنابراین وفور و ادامه عرضه ویترینی کالاها پیش شرط آرامش روانی است.
ترویج «سبک زندگی مقاومتی»: مؤلفه بنیادین تاب آوری، انطباق پذیری است؛ پیشرفت انعطاف در الگوی مصرف و نهادینه سازی قناعت، تکمیل کننده پازل پایداری جامعه در وضعیت تحمیلی خواهد بود.
منبع: masirsaz.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب